Jak światło słoneczne pomaga zrobić paliwo z CO2

Jak światło słoneczne pomaga zrobić paliwo z CO2

Światło słoneczne może pomóc zamienić dwutlenek węgla i wodę w paliwo. Nie dzieje się to jednak przez samo wystawienie CO₂ na słońce. Potrzebny jest układ, który pochłonie światło, wykorzysta jego energię do przeprowadzenia reakcji chemicznych i skieruje je ku wybranemu produktowi, na przykład metanowi lub metanolowi. Tak powstaje paliwo słoneczne: energia promieniowania zostaje zapisana w związkach chemicznych, zamiast od razu trafić do sieci jako prąd.

Dlaczego do produkcji paliwa z CO₂ potrzeba energii?

Dwutlenek węgla powstaje między innymi podczas spalania paliw zawierających węgiel. Jest produktem reakcji, w której uwalnia się energia. Aby ponownie zrobić z niego związek nadający się do wykorzystania jako paliwo, trzeba tę energię dostarczyć. Światło słoneczne może być jej źródłem, ale nie zastępuje pozostałych składników procesu.

Potrzebny jest również wodór. Można go uzyskać z wody, a następnie wykorzystać w reakcjach z wychwyconym CO₂. W rezultacie atomy węgla z dwutlenku węgla trafiają do nowego związku, który można przechowywać i później wykorzystać. To właśnie odróżnia produkcję paliwa od zwykłego wychwytywania CO₂: gaz nie jest tylko oddzielany od innych substancji, lecz staje się surowcem do dalszej syntezy.

Naukowcy nazywają część takich rozwiązań sztuczną fotosyntezą, ponieważ przypominają one podstawową zasadę działania roślin: użycie światła do wytworzenia związków magazynujących energię. Nie oznacza to wiernego kopiowania liścia. W badanych układach pracują materiały światłoczułe, katalizatory, a w niektórych koncepcjach także mikroorganizmy. Ich zadaniem może być produkcja różnych substancji, nie tylko związków powstających w roślinach.

Jak światło uruchamia reakcję?

Jedna z badanych dróg wykorzystuje materiały, które pochłaniają światło i dzięki temu uczestniczą w przenoszeniu elektronów. Elektrony są potrzebne do przekształcenia CO₂ w związek zawierający węgiel i nadający się do dalszego wykorzystania. Równolegle układ musi dostarczyć pozostałe składniki reakcji, między innymi pochodzące z wody. Katalizator pomaga przeprowadzić przemianę i wpływa na to, jaki produkt powstanie.

Trudność polega na skoordynowaniu tych zjawisk. Samo pochłonięcie światła nie wystarczy, jeśli energia zostanie utracona, zanim dojdzie do reakcji, albo jeśli zamiast pożądanego paliwa powstanie mieszanina trudna do rozdzielenia. Dlatego badacze rozwijają zarówno materiały reagujące na światło, jak i konstrukcje reaktorów, w których CO₂, woda i produkty reakcji mogą przepływać we właściwy sposób.

Jest też droga pośrednia: światło słoneczne służy najpierw do uzyskania wodoru z wody, a wodór trafia następnie do etapu przekształcania CO₂. Energia słońca nadal napędza cały proces, choć nie każda reakcja odbywa się bezpośrednio pod wpływem światła. Przykładem jest rozwijana w unijnym projekcie REFINE koncepcja wykorzystania wodoru otrzymanego dzięki energii słonecznej oraz wychwyconego CO₂ do produkcji izobutanolu w bioreaktorze. To przykład podejścia badawczego, a nie opis powszechnie stosowanej metody przemysłowej.

Co można otrzymać z dwutlenku węgla?

Wynik zależy od zastosowanych materiałów, katalizatora i przebiegu reakcji. CO₂ nie zamienia się więc automatycznie w jeden określony rodzaj paliwa. W badaniach nad sztuczną fotosyntezą uzyskuje się między innymi tlenek węgla, metan i metanol. Rozwijane są również sposoby wytwarzania innych związków, w tym formianów i alkoholi.

Te produkty pełnią różne funkcje. Metan i metanol mogą służyć jako paliwa, natomiast tlenek węgla jest także surowcem do dalszej syntezy chemicznej. W praktyce liczy się więc nie tylko to, czy reaktor przekształca CO₂, lecz również jak skutecznie wytwarza potrzebną substancję. Jeżeli proces daje zbyt mało wybranego produktu albo wymaga kosztownego oczyszczania mieszaniny, trudniej zastosować go na większą skalę.

Badania finansowane przez Unię Europejską pokazują, jak szeroki jest zakres poszukiwań. W projekcie HyMAP rozwijano materiały i badano rozwiązania od skali nanomateriałów po prototyp reaktora słonecznego. Prace dotyczyły między innymi przemian z użyciem CO₂ prowadzących do paliw i substancji chemicznych. Z kolei projekt SUNGATE rozwija układ służący do przekształcania wody i CO₂ przy użyciu światła, z myślą między innymi o metanolu i formianach.

Istnieją również bardziej nietypowe pomysły. W projekcie SoFiA badano koncepcję baniek mydlanych wypełnionych CO₂, których cienka warstwa miała wspomagać reakcję zachodzącą pod wpływem światła. Pokazuje to, że „sztuczny liść” nie musi mieć jednej postaci. Takiej koncepcji nie należy jednak mylić z gotową technologią produkcji paliwa.

Po co robić paliwo, skoro panele słoneczne wytwarzają prąd?

Panel fotowoltaiczny zamienia energię światła w energię elektryczną. W produkcji paliwa słonecznego celem jest natomiast zmagazynowanie energii w związkach chemicznych. Taką substancję można przechowywać i wykorzystać później, również wtedy, gdy słońce nie świeci. Możliwość magazynowania jest jednym z powodów, dla których badacze interesują się tym kierunkiem.

Nie znaczy to, że przemiana światła w paliwo jest lepsza od bezpośredniego użycia energii elektrycznej w każdym zastosowaniu. Produkcja paliwa obejmuje kolejne etapy: pozyskanie CO₂, przeprowadzenie reakcji, niekiedy rozdzielenie produktów, a potem ich wykorzystanie. Na każdym z nich potrzebna jest energia i mogą wystąpić straty. Sens takiego rozwiązania zależy zatem od tego, do czego paliwo ma służyć oraz czy korzyść z jego przechowywania i użycia uzasadnia nakłady potrzebne do produkcji.

Wykorzystanie CO₂ jako surowca ma znaczenie w kontekście emisji. Według Międzynarodowej Agencji Energetycznej emisje dwutlenku węgla związane z energią wyniosły w 2024 roku 37,8 mld ton. Ta liczba pokazuje skalę problemu, nie skalę możliwości obecnych reaktorów słonecznych. Nawet obiecujące doświadczenia nie oznaczają jeszcze, że technologia jest gotowa przerabiać znaczącą część tych emisji.

Czy paliwo z CO₂ jest bezemisyjne?

Nie można tego stwierdzić wyłącznie na podstawie surowca. Jeżeli paliwo zawierające węgiel zostanie spalone, jego węgiel może ponownie trafić do atmosfery jako CO₂. Produkcja paliwa z wychwyconego dwutlenku węgla może więc oznaczać ponowne wykorzystanie węgla, ale nie jest tym samym co jego trwałe usunięcie z atmosfery.

O wpływie na klimat decyduje cały proces. Znaczenie ma źródło CO₂: może pochodzić na przykład z wychwyconych emisji przemysłowych. Istotne jest też, ile energii potrzeba do jego pozyskania, wytworzenia wodoru, pracy reaktora i przygotowania produktu do użycia. Jeśli te etapy wiążą się z dużymi emisjami, samo użycie światła w części instalacji nie wystarczy, by uznać paliwo za niskoemisyjne.

Dlatego przy ocenie podobnych technologii warto odróżniać trzy pytania: czy udało się wytworzyć paliwo z CO₂, ile energii i zasobów wymaga jego produkcja oraz jaki jest bilans emisji od pozyskania surowców po wykorzystanie paliwa. Pozytywna odpowiedź na pierwsze pytanie nie przesądza o dwóch pozostałych.

Co stoi na drodze do produkcji na dużą skalę?

Najważniejszym wyzwaniem jest uzyskanie procesu, który działa dostatecznie wydajnie i stabilnie poza laboratorium. Materiały muszą skutecznie wykorzystywać światło, a katalizatory — pomagać w tworzeniu pożądanego produktu. Cały układ powinien przy tym nadawać się do budowy i eksploatacji w skali znacznie większej niż pojedyncze doświadczenie.

Raporty projektów HyMAP i SUNGATE wskazują właśnie na problemy z wydajnością, kosztami oraz praktycznym zastosowaniem na dużą skalę. Prototyp reaktora dowodzi, że określony sposób produkcji można sprawdzić w działającym urządzeniu. Nie dowodzi jeszcze, że paliwo da się w ten sposób wytwarzać tanio i w ilościach potrzebnych na rynku.

Światło słoneczne może zatem dostarczyć energii do zrobienia paliwa z CO₂, lecz między pomysłem a użyteczną instalacją przemysłową jest jeszcze droga. O jej powodzeniu zdecyduje nie samo uzyskanie metanolu czy metanu w reakcji, ale połączenie odpowiedniej wydajności, trwałości urządzeń, kosztu produkcji i korzystnego bilansu emisji.

Przeczytaj również: